Kussens
Start Omhoog Houdingen Systemen Kussens Hielbeschermers

 

<Overzicht> <Omschrijving> <Principe> <Literatuur> <Aanbevelingen> <Verwijzingen>

<Luchtkussen> <Foamkussen> <Holle-vezelkussen> <Waterkussen> <Gelkussen> <Schapenvacht>

Overzicht

1

Het risico op decubitus is groter tijdens het zitten dan tijdens het liggen.  

 

2

Het al of niet stabiel zitten is meebepalend voor de keuze van een anti-decubituskussen.

 

3

Het gebruik van een drukreducerend kussen moet gecombineerd worden met wisselhouding.

 

4

Dikke luchtkussens zijn aan te bevelen in het kader van decubituspreventie.

 

5

Sommige foamkussens kunnen een drukreductie bewerkstelligen bij een stabiele zithouding.

 

6

Holle-vezelkussens kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

 

7

Er is nog onvoldoende onderzoek voorhanden om een beste koop van drukreducerende kussens te kunnen aanwijzen.

 

8

Waterkussens kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

 

9

Gelkussens kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

 

10

Schapenvachten kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

 

11

Het ringkussen moet ten allen tijde vermeden worden in de preventie van decubitus.

 

 

In zithouding is de druk erg groot ter hoogte van het contactoppervlak, het zitvlak . De druk is veel hoger dan de druk die gemeten wordt in de verschillende lighoudingen (zie houdingen). In het kader van algemene preventieve maatregelen moet hier zeker rekening mee gehouden worden en moet de aaneengesloten tijd in zithouding bij patiŽnten met een decubitusrisico beperkt worden.

Om de druk in zithouding te verminderen, worden anti-decubituskussens gebruikt. Dergelijke kussens kunnen de druk maar reduceren door het contactoppervlak te vergroten en zo het lichaamsgewicht over een groter oppervlak te spreiden. Slechts op deze wijze kan een drukreductie ontstaan ter hoogte van de risicovolle drukpunten bij de patiŽnt (zitbeenknobbels). Een goed anti-decubituskussen moet als voornaamste eigenschap hebben dat de aanwezige druk zo gelijkmatig mogelijk wordt verdeeld over een groot contactoppervlak (groter oppervlak dan wanneer geen kussen wordt gebruikt). Op deze wijze wordt het weefsel ter hoogte van de drukpunten minder vervormd .  

1. Omschrijving

Anti-decubituskussens zijn hulpmiddelen die ter preventie van decubitus op stoelen, in zetels en/of rolstoelen geplaatst worden en die de druk ter hoogte van het contactoppervlak verminderen. Gezien de aard en de samenstelling van het kussenmateriaal zal de vormconsistentie ervan wijzigen ten gevolge van de druk die erop uitgeoefend wordt door de patiŽnt en zal het contactoppervlak waarop de patiŽnt steunt groter worden.

2. Principe

Verminderen van de grootte van de druk en de schuifkracht.

 

3. Wetenschappelijke onderbouwing

Luchtkussen

De luchtkussens reduceren de druk het sterkst in vergelijking met foamkussens, gelkussens, gel- en foamkussens, holle-vezelkussens, waterkussen en schapenvachten en dit zowel in rechtopzittende als in schuin- of onderuitgezakte zithouding .

Bij dunne luchtkussens treedt echter sneller een Ďbottoming-outí effect (zie figuur 1) op dan bij dikke luchtkussens. De patiŽnt wordt dan niet langer ondersteund door het kussen, maar steunt op het onderliggende oppervlak. Hierdoor ontstaat een hoge maximumcontactdruk .  

Figuur 1: Bottoming-out effect  

 

Uit de studie van Vermeir (12) bleek dat gecompartimenteerde luchtkussens (luchtkussens die bestaan uit meerdere compartimenten) een beter drukreducerend vermogen hebben dan niet-gecompartimenteerde luchtkussens.

De elasticiteit van de hoes is van belang. De eigenschappen van deze hoes kunnen de drukverdeling negatief beÔnvloeden doordat ze een trekspanning in het belaste oppervlak kunnen teweegbren≠gen, het zo≠genaamde hangmateffect

Ringkussens zijn ook luchtkussens, maar beperken het contactoppervlak tot een kleine ring. Ringkussens kunnen schade veroorzaken in plaats van voorkomen. Zij veroorzaken oedemen en een hoge druk langs de zijkanten . Kussens waarbij het contactoppervlak verkleind wordt - wat het geval is voor een ringkussen - verhogen de druk en dus het decubitusrisico

Foamkussen

Er bestaat geen eenduidigheid over het drukreducerend effect van foamkussens. Sommige foamkussens slagen erin de druk te doen afnemen, terwijl andere daar niet in slagen. De visco-elastische foamkussens behoren tot de beter drukreducerende kussens

Het drukreducerend vermogen van visco-elastische foamkussens is bij rechtopzittende personen vergelijkbaar met dat van luchtkussens. In een onderuitgezakte of schuingezakte zithouding is het drukreducerend vermogen van de visco-elastische  foamkussens echter minder goed dan van de luchtkussens

 

Holle-vezelkussen

In een drukmeting van 4 verschillende holle-vezelkussens worden bij 2 kussens geen drukreductie en bij 2 kussens een minimale drukreductie geconstateerd bij rechtopzittende personen in een zetel . In welke mate een Ďbottoming-outí effect snel optreedt, werd voor deze kussens niet onderzocht.

Deze bevindingen worden ook teruggevonden in het onderzoek van Vandewalle . In vergelijking met de standaard (rolstoel zonder extra kussen) worden significant lagere drukken gemeten.  

Waterkussen

Het waterkussen reduceert de druk in stabiele rechtopzittende houding . In een onderuit- of schuingezakte houding blijkt de druk op een waterkussen hoog te zijn . Daar stabiel zitten op een waterkussen bijna onmogelijk is, is het gebruik van een waterelement af te raden in de preventie van decubitus. Bovendien bestaat het gevaar voor afkoeling en onderkoeling van personen die zitten op een waterkussen.

Gelkussen

Het gelkussen is een frequent gebruikt hulpmiddel in de preventie van decubitus. Toch blijkt het drukreducerend effect niet of onvoldoende aanwezig . Defloor en Grypdonck constateren zelfs dat sommige gelkussens de druk verhogen in plaats van doen afnemen.  

Schapenvacht

Hoewel het gebruik van een schapenvacht sterk ingeburgerd is, zijn geen studies te vinden die dit gebruik rechtvaardigen. Het drukreducerend vermogen van zowel de synthetische als van de natuurlijke schapenvacht is onbestaande .

4. Aanbevelingen  

Het risico op decubitus is groter tijdens het zitten dan tijdens het liggen.

In zithouding worden zeer hoge drukken gemeten ter hoogte van de zitbeenknobbels. Indien patiŽnten in zithouding gepositioneerd worden, moet dit gebeuren in de meest aangepaste houding en gebruikmakend van een drukreducerend kussen

Een patiŽnt laten opzitten ter preventie van decubitus is zinvolle maatregel. Dit betekent niet dat risicopatiŽnten zoveel mogelijk in bed moeten blijven liggen en niet mogen opzitten. Het betekent wel dat bij risicopatiŽnten tijdens het opzitten extra maatregelen moeten genomen worden.  

 

Het al of niet stabiel zitten is meebepalend voor de keuze van een anti-decubituskussen.

Ter hoogte van de zitbeenknobbels wordt een veel hogere druk gemeten in een schuingezakte of onderuitgezakte zithouding dan in een rechtopzittende houding. In een stabiele zithouding  wordt de grootste drukreductie bekomen door de luchtkussens en de visco-elastische  foamkussens. In een schuin- of onderuitgezakte houding blijken de dikkere luchtkussens beter de druk te reduceren dan de andere kussens Bij patiŽnten die onderuit- of schuinzakken en waarbij het niet lukt om dit te voorkomen (met kussens en/of door het achteroverkantelen van de rugleuning), wordt best een dik luchtkussen gebruikt.

 

Het gebruik van een drukreducerend kussen moet gecombineerd worden met wisselhouding.

Het gebruik van een antidecubituskussen zal de druk niet in voldoende mate reduceren om decubitus te voorkomen . Het moet gecombineerd worden met wisselhouding, zij het dat deze wisselhouding met een lagere frequentie zal moeten gebeuren dan wanneer geen drukreducerend kussen zou gebruikt worden (zie wisselhouding).  

 

Dikke luchtkussens zijn aan te bevelen in het kader van decubituspreventie.

Luchtkussens genieten de voorkeur omdat zij een belangrijke drukreductie kunnen bewerkstelligen zowel in rechtopzittende als in schuin- of onderuitgezakte houding. Indien het luchtkussen niet voldoende is opgeblazen, kan een bottoming-out optreden en zal de patiŽnt rechtstreeks rusten op het onderliggende (harde) materiaal. Hierdoor neemt de druk toe.

 

Sommige foamkussens kunnen een drukreductie bewerkstelligen bij een stabiele zithouding.

 De drukreductie die sommige foamkussens bewerkstelligen, is substantieel. De visco-elastische  foamkussens en sommige gewone foamkussens slagen erin de druk substantieel te verminderen. Dit is echter niet zo voor alle foamkussens.

Bij gebruik van een foamkussen moet de patiŽnt stabiel zitten. De zithouding  moet regelmatig gecontroleerd en eventueel gecorrigeerd worden. Onderuitzakken en schuinzakken moet voorkomen worden. Hiervoor kunnen kussens gebruikt worden of kan de rugleuning van de zetel worden achterovergekanteld. De benen moeten dan op een bankje gepositioneerd worden met de hielen drukvrij (zie zithoudingen).  

 

Er is nog onvoldoende onderzoek voorhanden om een beste koop van drukreducerende kussens te kunnen aanwijzen.

Net zoals bij de statische matrassen is er nog onvoldoende onderzoek beschikbaar om een beste koop van statische kussens te kunnen aanduiden. Bij kussens is de drukreducerende eigenschap eveneens ťťn van de belangrijke criteria bij de aankoop van kussens. Toch moet er bij de aankoop van kussens sterk rekening gehouden worden met het feit dat enkel en alleen de drukreducerende eigenschap niet voldoende is in de preventie van decubitus. Aangezien de oppervlakte niet veel vergroot kan worden moeten andere criteria mee in beschouwing worden genomen. Voor rolstoelpatiŽnten wordt aanbevolen op individuele basis zitkussens te selecteren Het uitvoeren van drukmetingen bij elke rolstoelpatiŽnt om de keuze van het meest aangepaste kussen te bepalen, lijkt zinvol.

Volgende bijkomende aandachtspunten moeten mee in rekening gebracht worden bij de aanschaf van drukreducerende kussens:

  • Statische kussens moeten de stabiliteit van de patiŽnt garanderen. Het onderuitzakken verhoogt de drukken en vernietigt op deze wijze de drukreducerende eigenschap van het materiaal (zie houdingen). Individueel aangepaste kussens waardoor het drukoppervlak vergroot wordt, genieten aldus de voorkeur

  • Statische kussens moeten schuifkrachten vermijden. In principe moet het kussen zich mee verplaatsen met het lichaam van de patiŽnt als deze zich verplaatst (.

  • Statische kussens moeten comfortabel zijn voor de patiŽnt en voor de zorgverlener .

  • Een Ďbottoming-outí effect mag niet optreden, ook niet bij obese patiŽnten: indien bij handcheck  het lichaamsoppervlak van de patiŽnt gevoeld kan worden, komt de effectiviteit van het gebruikte materiaal in het gedrang .

Naast deze elementaire kenmerken die van belang zijn bij de beslissing tot aankoop van statische kussens, zijn een aantal bijkomende criteria evenzeer belangrijk: verhouding prijs Ė kwaliteit, duurzaamheid, brandbestendigheid, vocht en temperatuurregulatie, hygiŽne en onderhoud .  

 

Holle-vezelkussens kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

De drukreductie van holle-vezelkussens is onbestaande of te beperkt om decubitus te voorkomen.  

 

Waterkussens kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

De druk op waterkussens is weliswaar laag, maar door het niet rechtop kunnen zitten op een dergelijk kussen zakt de patiŽnt onderuit of schuin. Hierdoor nemen het discomfort en de druk sterk toe. Ook de temperatuurschommelingen van het waterkussen beÔnvloeden het comfort van de patiŽnt. Voor de zorgverlener is het waterkussen zwaar en onhandig in gebruik.  

 

Gelkussens kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

Gelkussens kunnen best niet gebruikt worden aangezien hun drukreducerend effect onvoldoende of afwezig is.  

 

Schapenvachten kunnen niet worden aanbevolen in het kader van decubituspreventie.

Een schapenvacht veroorzaakt geen drukreductie. Veelvuldig gewassen schapenvachten zijn niet langer glad en soepel. De haren van de vacht kunnen samenklitten en veroorzaken dan punten van hogere druk. Bij gebruik liggen ze vaak niet effen in bed of zetel en verhogen zo de druk. Een schapenvacht bovenop een drukreducerend kussen of matras vermindert het drukreducerend vermogen van het kussen en de matras en doet de kans op decubitus toenemen. Volgens Maklebust e.a. kan de schapenvacht zorgen voor verhitting en verhoogde transpiratie ter plaatse. Schapenvachten worden dan ook best niet gebruikt.

Het ringkussen moet ten allen tijde vermeden worden in de preventie van decubitus.

Ringkussens slagen er niet in de druk te verminderen. Integendeel, ze verhogen de druk. Ze veroorzaken dus decubitus in plaats van het te voorkomen. Het gebruik van ringkussens moet vermeden worden.


Verwijzingen  

(1)     Sprigle S, Chung KC, Brubaker CE. Reduction of sitting pressures with custom contoured cushions. J Rehabil Res Dev 1990; 27:135-140.
(2)     Garber SL, Krouskop TA, Carter RE. A system for clinically evaluating wheelchair pressure-relief cushions. Am J Occup Ther 1978; 32(9):565-570.
(3)     Souther S, Carr SD, Vistnes LM. Wheelchair cushions to reduce pressure under bony prominences. Arch Phys Med Rehabil 1974; 55(10):460-464.
(4)     Vandewalle E. Het drukreducerend effect van rolstoelkussens. Niet-gepubliceerde Eindverhandeling K.U.Leuven, 1994.
(5)     Bale S, Price P, Rees MS, Harding KG. Pressure area care. Recognizing the feet as being at risk for pressure damage. Br J Nurs 2001; 10:1320, 1322, 1324-1320, 1322, 1326.
(6)     Kahmann LRM. Stand van zaken. Ligondersteuning. 2 ed. Amsterdam: Gemeenschappelijke Medische Dienst, 1991.
(7)     Defloor T, Grypdonck M. Anti-decubituskussens, drukvermindering of toch niet ? Hospitalia 1997; 41(1):18-24.
(8)     Shechtman O, Hanson CS, Garrett D, Dunn P. Comparing wheelchair cushions for effectiveness of pressure relief: a pilot study. Occup Ther J Res 2001; 21:29-48.
(9)     Yuen HK, Garrett D. Comparison of three wheelchair cushions for effectiveness of pressure relief. Am J Occup Ther 2001; 55(4):470-475.
(10)   Defloor T, Grypdonck M. Het belang van zithouding en drukreducerende kussens in het ontstaan van drukletsels. Verpleegkunde 1998; 13(3):185-194.
(11)   Krouskop TA, Williams R, Noble P, Brown J. Inflation pressure effect on performance of air-filled wheelchair cushions. Arch Phys Med Rehabil 1986; 67:126-128.
(12)   Vermeir I, Defloor T, Grypdonck MH. Verschillende drukmetingen van anti-decubitus luchtkussens bij personen in verschillende houdingen. Universiteit Gent, 2003.
(13)   Staarink HAM. Sitting posture, comfort and pressure; assessing the quality of wheelchair cushions. Delft: Technische Universiteit Delft, 1995.
(14)   Crewe RA. Problems of rubber ring nursing cushions and a clinical survey of alternative cushions for ill patients. Care Sci Pract 1987; 5:9-11.
(15)   Bakker H. Herziening consensus decubitus. 1 ed. Utrecht: CBO, 1992.
(16)   Panel for the Prediction and Prevention of Pressure Ulcers in Adults. Pressure ulcers in adults : prediction and prevention. Clinical practice guideline number 3. Rockville: Agency for Health Care Policy and Research, Public Health Service, U.S. Department of Health and Human Services, AHCPR Publication No. 92-0047, 1992.
(17)   Rosenthal MJ, Felton RM, Hileman DL, Lee M, Friedman M, Navach JH. A wheelchair cushion designed to redistribute sites of sitting pressure. Arch Phys Med Rehabil 1996; 77(3):278-282.
(18)   Apatsidis DP, Solomonidis SE, Michael SM. Pressure distribution at the seating interface of custom-molded wheelchair seats: effect of various materials. Arch Phys Med Rehabil 2002; 83(8):1151-1156.
(19)   Bar CA. Evaluation of cushions using dynamic pressure measurement. Prosthet Orthot Int 1991; 15:232-240.
(20)   Defloor T, Grypdonck MH. Do pressure relief cushions really relieve pressure? West J Nurs Res 2000; 22(3):335-350.
(21)   Alexander NB, Koester DJ, Grunawalt JA. Chair design affects how older adults rise from a chair. J Am Geriatr Soc 1996; 44(4):356-362.
(22)   Weishaupt WA. Improvement of seating comfort due to a new wheelchair seating system. Int J Rehabil Res 1987; 10:90-99.
(23)   Defloor T. Drukreductie en wisselhouding in de preventie van decubitus. Universiteit Gent, 2000.
(24)   Garber SL, Dyerly LR. Wheelchair cushions for persons with spinal cord injury: an update. Am J Occup Ther 1991; 45:550-554.
(25)   Garber SL, Krouskop TA. Body build and its relationship to pressure distribution in the seated wheelchair patient. Arch Phys Med Rehabil 1982; 63:17-20.
(26)   Jay R. Pressure and shear : their effects on support surface choice. Ostomy Wound Manage 1995; 41(8):36-44.
(27)   Staarink HAM, e.a. Basisboek voorzieningen verplaatsen. Kennisboek rolstoelkussens. Amsterdam: Gemeenschappelijke Medische Dienst, 1993.
(28)   Maklebust J, Sieggreen M. Pressure ulcers. Guidelines for prevention and nursing management. 2 ed. West Dundee,IL: S-N Publications, 1996.
(29)   Jester J, Weaver V. A report of clinical investigation of various tissue support surfaces used for the prevention, early intervention and management of pressure ulcers. Ostomy Wound Manage 1990; 26:39-45.
(30)   Staarink HAM, e.a. Voorstellen voor beoordelingscriteria voor rolstoelkussens. Amsterdam: Gemeenschappelijke Medische Dienst, 1993.

<Start> <Overzicht> <Omschrijving> <Principe> <Literatuur> <Aanbevelingen> <Verwijzingen>

 
Defloor T., Herremans A., Grypdonck M. et al. Herziening Belgische richtlijnen voor Decubituspreventie. Brussel: Federaal Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu, 2004.